Mimo, że od wybuchu ogólnoświatowej epidemii związanej z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS -CoV-2, wywołującego chorobę Covid-19, upłynęło już kilka miesięcy, w dalszym ciągu aktualne są faktyczne ograniczenia działalności gospodarczej dotykające przedsiębiorców.

Na każdym pracodawcy ciążą w bieżącym okresie szczególne obowiązki związane z koniecznością dostosowania warunków pracy pracownika do aktualnej sytuacji, wiążącej się z określonymi ryzykami dla zdrowia i życia pracowników występującymi na większości stanowisk pracy. Jednocześnie, za brak przestrzegania wprowadzonych restrykcji związanych z epidemią, możliwe jest nałożenie sankcji nie tylko na podstawie kodeksu pracy, ale również m.in. ustawy o chorobach zakaźnych, kodeksu wykroczeń czy kodeksu karnego.

Odpowiedzialność administracyjnoprawna

Zgodnie z uregulowaniem kodeksu pracy, to pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Podjęte przez niego środki powinny być adekwatne do indywidualnych warunków zakładu, w szczególności do miejsca jego położenia, stanu zatrudnienia, charakteru pracy i – przede wszystkim – stopnia i rodzaju zagrożenia zdrowia i życia pracownika (który mógł ulec zmianie wskutek epidemii).

Z tego względu, nie sposób stworzyć uniwersalnego katalogu wymaganych rozwiązań w zakresie BHP, gdyż będę one determinowane specyfiką stanowiska pracy i uwarunkowaniami zakładowymi.

Za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy grożą pracodawcy konsekwencje finansowe.

Zgodnie z art. 283 § 1 kodeksu pracy, za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, pracodawca może zostać ukaraną grzywną w wysokości od 1000 zł do 30 000 zł.

Odpowiedzialność będzie spoczywać na pracodawcy niezależnie od rodzaju prowadzonego zakładu pracy i niezależnie od stopnia ryzyka zawodowego pracownika (przykładowo, podmiot leczniczy nie może ograniczyć swojej odpowiedzialności wobec pracowników powołując się na wyższy poziom ryzyka zawodowego pracowników służby zdrowia).

Odpowiedzialność cywilnoprawna

Warunkiem odpowiedzialności cywilnoprawnej pracodawcy jest poniesienie przez pracownika szkody, która pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z uchybieniami pracodawcy związanymiz niezapewnieniem odpowiednich warunków bezpieczeństwa i higieny pracy.

Pracodawcy nie zwalnia z odpowiedzialności fakt powierzenia obowiązków w zakresie BHP zewnętrznej firmie czy specjaliście.

Jego odpowiedzialność względem swoich pracowników ma charakter bezwarunkowy. Co prawda odpowiedzialność ta opiera się na zasadzie winy, a nie na zasadzie ryzyka (art. 415 k.c. w związku z art. 300 k.p.), jednakże orzecznictwo sądowe jest w tym zakresie dosyć restrykcyjne.

Gdy można uznać, że do zdarzenia wywołującego szkodę doszło w wyniku niedopełnienia ciążących na pracodawcy obowiązków, w tym w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, droga do pociągnięcia pracodawcy do odpowiedzialności odszkodowawczej jest szeroko otwarta.

Jak wskazuje aktualne orzecznictwo, powinnością pracodawcy jest nie tylko zapoznanie pracownika z ogólnymi przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, ale także wskazanie na konkretne zagrożenia występujące na stanowisku pracy, na którym pracownik będzie wykonywał swoje obowiązki. Odpowiedzialność pracodawcy na zasadzie winy za skutki wypadku przy pracy uwarunkowana jest wykazaniem, iż tego rodzaju działań zaniechano, albo dokonano ich niewłaściwie (wyrok Sądu Najwyższego z 4 listopada 2008 r., sygn. akt II PK 100/08).

Odpowiedzialność karna

W poważniejszych przypadkach, w tym w warunkach zagrożenia epidemicznego, pracodawcy może grozić odpowiedzialność karna.

Gdy pracodawca, będąc odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, oraz nie dopełniając swoich obowiązków, narazi pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, może odpowiadać za przestępstwo z art. 220 k.k. Za czyn ten grozi kara pozbawienia wolności do lat 3, w przypadku zaś działania nieumyślnego – grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Zgodnie zaś z treścią art. 165 § 1 p. 1 k.k., sprowadzenie niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia wielu osób poprzez spowodowanie szerzenia się choroby zakaźnej zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. W tym przypadku odpowiedzialność również nie jest wyłączona w przypadku działania nieumyślnego, jednak w takiej sytuacji kara jest ograniczona do 3 lat pozbawienia wolności.

Działania kontrolne PIP

Z uwagi na liczne skargi ze strony pracowników, pracodawcy mogą się spodziewać wzmożonych kontroli Państwowej Inspekcji Pracy, która priorytetowo traktuje kwestie zabezpieczenia pracowników przez negatywnymi skutkami epidemii.

Zgodnie z informacją przedstawioną przez Głównego Inspektora Pracy podczas konferencji prasowej w dniu 11 sierpnia 2020 r., na dodatkowe kontrole przygotowani powinni być przedsiębiorcy prowadzący zakłady pracy w powiatach objętych obostrzeniami wprowadzonymi na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (tzw. „obszary czerwone” i obszary żółte”).

Zgodnie z przekazanymi przez Głównego Inspektora Pracy informacjami, kontrolerzy zwrócą szczególną uwagę nie tylko na wdrożenie określonych działań profilaktycznych, ale również zapytają pracodawcę o to czy zaktualizował oceny ryzyka zawodowego dla poszczególnych stanowisk pracy i poinformował o tym pracowników.

Ocena ryzyka zawodowego to dokument identyfikujący zagrożenia wynikające dla pracownika na określonym stanowisku pracy wraz z oszacowaniem ryzyka wystąpienia wypadków, chorób i ich następstw. Ocena taka powinna odpowiadać aktualnemu stanowi faktycznemu, stąd wymaga określonych zmian w warunkach epidemii.

Co istotne z punktu widzenia potencjalnej kontroli, pracodawcy muszą się liczyć z możliwością wizyty nie tylko Państwowej Inspekcji Pracy, ale także Państwowej Inspekcji Sanitarnej, badającej przestrzeganie wymogów sanitarno-epidemiologicznych.

Zakres niezbędnych działań do przeprowadzenia przez pracodawcę

Pracodawcy powinni więc wdrożyć niezbędne działania, świadczące o dochowaniu należytej staranności dla zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, w szczególności:

• zapewnić dostęp do środków technicznych (np. systemy odkażająco wentylacyjne, obudowy pleksiglasowe, oddzielenie stanowisk pracy przegrodami);
• wdrożyć środki organizacyjne (np. zmianowość na stanowiskach pracy, zwiększenie czasu trwania i ilości przerw w pracy);
• dokonać aktualizacji oceny ryzyka zawodowego dla poszczególnych stanowisk pracy, jak również przedsięwziąć zawarte w nich działania ograniczające lub eliminujące zidentyfikowane ryzyka;
• zapewnić pracownikom dostęp do środków ochrony osobistej (np. maski i rękawiczki ochronne);
• zapewnić wdrożenie działań przeciwepidemicznych (np. dezynfekcja przestrzeni wspólnych, zwiększenie częstotliwości sprzątania stanowisk pracy).

Podsumowanie

Powinnością pracodawcy jest nie tylko zapoznanie pracownika z ogólnymi przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, ale także wskazanie na konkretne zagrożenia występujące na stanowisku pracy, na którym pracownik będzie wykonywał swoje obowiązki oraz zapewnienie środków ochrony.

Każdorazowo wymagane jest poinformowanie pracowników o wprowadzanych zmianach, a niekiedy również zapewnienie szkolenia w zakresie nowych procedur, czy np. właściwego korzystania ze środków ochrony indywidualnej.

W związku z epidemią koronawirusa, dbałość o bezpieczne i higieniczne warunki pracy wymaga nowego spojrzenia i aktualizacji dotychczasowych procedur.

Autor: Mateusz Bąk, Radca Prawny